એક
શબ્દના અનેક અર્થ
થાયઃ  દરેકના
હાવભાવ અને ભાવના
જુદા.  દરેકના ચહેરા મોહરા જુદા.  તેવીજ
રીતે અનેક શબ્દો
એક અર્થના અવનવાં
પાસાં રજૂ કરે
છે. આવું
સર્જન અંગ્રેજીમાં રીડર્સ
ડાઇજેસ્ટે

કર્યું
છે- નામ
આપ્યું છે: Use the Right Word- સાચો શબ્દ
વાપરો.


સાથે બે નમૂના મૂક્યા છે. બે-ચાર ભાષાપ્રેમી ભેગા
થઈને ‘હજાર
નિબંધ, દરેકમાં
હજાર શબ્દ’ અને હજાર દિવસમાં
તૈયાર કરીએ.

૧.  ગંધ, વાસ, સોડમ, મહેક, ખુશાબો, કોહવાટ, રુચિ, સ્વાદ, લહેજત

આ બધા શબ્દોમાં સુગંધ છેઃ
સ્વાદમાંયે સુગંધ ભળેલી
છે.

ગંધ શબ્દ વૈવિધ્યભર્યો અને રંગીલો
છે અને વાસ એનો સૌથી નિકટનો
સીધો સાથી છે. બંને શબ્દ
એકબીજાને બદલે વપરાય
છે. વળી
એમાં સુગંધ અને
દુર્ગંધ, ખુશબો
અને બદબો એમ
બન્‍ને પાસા સમાયેલાં
છે. ઉપરાંત
એક બાજુ સોડમ, સૌરભ, પરિમલ, ફોરમ
અને મહેકનો
મઘમઘાટ છે તો
બીજી બાજુ કોહવાટ અને
નઠારી બૂની
બધી જ છાંય
આવેલી છે.  ગંધ
અને વાસમાં
આટલી સમાનતા છે તોયે બન્‍ને
વચ્ચે બંને વચ્ચે
ઘણું અંતર છે.

ગંધ  શબ્દ સરળ, ખુશમિજાજી
અને વેધક છે. એમાંથી હવા
અને ધરતી,  આકાશ
અને પાતાળ, પાણી અને માટી, રસોઈ અને
દ્રવ્ય કે
વસ્તુ  – એ બધાં
માટેનો ગમો-અણગમો પ્રગટે છે. (હવા
પરિમલ લઈને આવે  છેઃ
મોગરાની સુરભિ લઈને
આવતો વાયુઃ માટીની
સોડમ દેતી સાદ!)  સોડમમાં છે
એવો ભાવ આમાંના
બીજા એકે શબ્દમાં
નથી. પણ
એ જ સોડમ
શબ્દ મુંબઈના  માળામાં જાય
ત્યારે દુર્ગંધથી નાક
સોડાવે  છે. કેટલો વિરોધાભાસ!

ગંધ
એટલે અગર, ચંદન, સુખડ, કંકુ, અબિલ, વગેરે સુગંધિત
પદાર્થ

ગંધાક્ષત (ચંદન, ચોખા)

ગંધપુષ્પ (ચંદન
કે સુખડ) ગણપતિને ચડાવજો

ગંધવતી  કોઈ પણ
ગંધવાળી વસ્તુમાત્ર નહીં
એના લાક્ષણિક અર્થ
થાય છે
પૃથ્વી, મદિરા, નવમાલિકા, મત્સ્યગંધા અને વાયુની
નગરી

ઉકરડાનો
કોહવાટ દુર્ગંધ મારે
છે, ગંધાય
છે.  રીફાઈનરીનો ગંધઘાણ
આખા વડોદરા જિલ્લાને
આવરી લે છે.  ગંદુ, ગંધાતું માટે
બે શબ્દ છે
(ગંધીલો મળઃ
ગંધાણ ઘર).

ગંધના
લાક્ષણિક અર્થ ઘણા
છે.  એક તો
છે  મિથ્યાભિમાન (રાવણ
પોતાની ગંધમાં રોળાયો
છે). બીજો
છે સહવાસ, સ્પર્શ, નિકટતા
(મને એનો
ગંધવા ન જોઈએ) આમાં ભારોભાર
અણગમો ભર્યો
છે. ત્રીજો
છે આછીપાતળી અસર
-જરીક જેટલી
હયાતિનો પણ ખ્યાલ
આપી જાય તેવો
અણસાર (ધોયેલા
વાળની મહેક લઈને
તે આવી). ચોથો અર્થ છે
તિલક કે ચાંલ્લો (કપાળે
ગંધ લગાવીને ફરતા
પૂજારીઓ). પાંચમો
અર્થ છે ગંધ
ઉપરથી સગડ મેળવવા, પગેરું કાઢવું
(પોલીસના કૂતરાએ
ખૂનીના કપડાની ગંધ
ઉપરથી એને પકડી
પાડ્યો). વળી
એક અર્થ છે
વાતાવરણ ગંધાવી મૂક્યું! અને રૂપક
તરીકે વાપરીએ તો, મને તમારી
ઑફિસમાં ખટપટની ગંધ
આવે છે.

આમ
ગંધ શબ્દ તો
સાહિત્યના અને જીવનના
આખા આકાશમાં ફોરે
છે. વળી
એ કેટલીય વિવિધ
વ્યુત્પત્તિઓ આપે
છે, ગંધના
એક વનસ્પતિ છે. ગંધેલી એક
ફૂલઝાડ છે.  ગંધવાહ
એટલે પવન. ગંધમાર્જાર એટલે
કસ્તૂરીવાળો બિલાડો. ગંધ ઉપરથી ગાંધી
શબ્દ આવ્યો. – ગંધયુક્ત દ્રવ્યોનો વેપાર
કરનાર પરિણામે ગાંધી
એટલે લક્ષણાથી વેપારી.

બીજે
છેડે ગંધીલું એટલે
ગંધાતું, ગંદું
તો ખરું, ઉપરાંત લાક્ષણિક રીતે  અદેખું, કંકાસિયું, અતિશય ચીકણા સ્વભાવવાળું, ખણખોદ કરવાની ટેવવાળું.

બો
એટલે દુર્ગંધ. ફારસી શબ્દ. ભાષાકારે વળી બદ
વત્તા બો કરીને
એમાંથી અસહ્ય બદબો
પેદા કરી. પણ ખુશબો
વાતાવરણ કેવું પલટાવી
દીધું! (ગીરના
ખુશબોદાર જંગલો, કાશ્મીરના ખુશબોદાર બગીચા) બોનાં એ એક
બે લાક્ષણિક પણ
અર્થ છે. બો એટલે ઘમંડ
અને અભિમાન.

ગંધની આવી આભ
ભરી દે એટલી
વિશાળતા આગળ વાસની દુનિયા ઘરેડું
અને વૈજ્ઞાનિક છે. (ફૂલોની દુનિયા
સુવાસિત છે પણ
ગઈ કાલની ઊતરી
ગયેલી દાળ વાસી
કહેવાય. તમારું
મોં વાસ મારે
છે. હૉસ્પિટલ
એની લાક્ષણિક વાસથી ઓળખાઇ આવે છે. લૅબોરેટરીમાં એમોનિયાની
વાસ ભરાઈ ‌‌ગઇ). ગંધકમાંયે
વાસ છે પણ
એને ગંધ શબ્દ
સાથે કંઈ લેવા
દેવા નથી!

વાસ
શબ્દની મજા અનેરી
છે. પુલ્લિંગનો
વાસ એટલે રહેવાસ, ઘર, મકાન, સ્થાન, પોળ, મહોલ્લો. નપુંસકલિંગનું વાસ
એટલે વસ્ત્ર, લૂગડું પણ સ્ત્રીલિંગની વાસ એટલે
ગંધ, સુગંધ
કે દુર્ગંધ. વાસિત એટલે સુવાસિત પણ થાય
અને વસ્ત્રોથી આચ્છાદિત પણ. તેમજ વાસી એટલે
રહેવાસી પણ થાય
અને ઊતરી ગયેલ શાક, ફળ કે રસોઈ
પણ.

કેટલાક
અર્થ વાસ સાથે
જાય છે, ગંધ સાથે નહીં. તીવ્ર,તીખી વાસ, પરસેવાની વાસ, ઉગ્રવાસ, ચીતરી ચડે
એવી વાસ, અગરબત્તીની ધૂમ્રસેરભરી સુવાસ. આ
બધાં વિશેષણો સાથે
ગંધ શબ્દ  નથી બેસતો. પણ સાબુ
સુગંધથી ઓળખાય
છે, સુવાસથી નહીં. આમ જોઈએ તો
ગંધ અને વાસ
બંને શબ્દો પોતે
તટસ્થ છે.  એમના
રંગરાગ એમની સાથે
જોડાતા શબ્દોથી થાય
છે. (ડુંગળીવાળું મોં ગંધાય
છેઃ ફૂલની સુગંધ
લઈને વહેતો પવન  મનને પ્રફુલ્લિત
કરી મૂકે છેઃ
ઝાકળભરી સવાર જૂઈ, જાઈ અને
પારિજાતથી સુવાસિત થઈ
ઊઠે છે).

દુર્ગંધ અને બદબો
બંને ભારે શબ્દ
છે. એ
આવે ત્યારે નાક
બંધ કરાવી દે
છે કે ઉબકા આવે છે. બંને  શબ્દ સડો, ગંદકી અને
કોહવાટ દર્શાવે
છે. પણ
એમની અંદર અંદરે
દુર્ગંધ કરતાં બદબો
ગંધાય છે!


બધા શબ્દોથી જુદીજ
ભાત પાડે એવા
શબ્દો છે ફોરમ, મહેક
અને ખુશબો. ગંધમાં રસોઈના વઘારનો
મઘમઘાટ વધારે છે
તો આ ત્રણે
શબ્દોમાં રાતરાણીનો!

ફૂલની
ફોરમ સોહામણી અને
લોભામણી છે. (વાયુ, ફૂલના
પમરાટને લઈને
વહે છેઃ વરસાદનાં
ફોરાંની ફોરમ  ચોમેર પ્રસરી ગઈ છેઃ
આંબો મહોરે ત્યારે
હવામાં મીઠી ફોરમ
ફેલાય છે).

ખુશબો
કૃત્રિમ હોય કે
કુદરતી, હંમેશાં
મનમોહક અને સુકોમળ
હોય અને હવાની
લહેરખીએ ચોમેર ફેલાઈ
જાય.  બાગબગીચાની, જંગલની અને એવી
તો હોયઃ ઉપરાંત
અત્તરની, ફરસાણની, જાફરાની પત્તીની,  તમાકુની અને કેસરની.  ખુશબો જ્યાં
જાય ત્યાં ફેલાઈ
જાય છે -અને કોઈ વીરલાઓનું
વ્યક્તિત્વ પણ ખુશબો
રેલાવે છે.

મહેકમાં પણ આવોજ
ભાવ અને અર્થ
છે. પણ
એમાં મીઠાશ, તાજગી અને  વ્યાપકતા વધારે
છે. મહેક
જતી નથી રહેતી, રહી રહીને
ફેલાય છે. પાવડર અને બીજાં
સૌંદર્ય પ્રસાધનોની મહેક
માટે પણ આ
શબ્દ વપરાય છે.

અત્તરનો દૂરથી આવતો
પમરાટ કંઈ ઓર
છે. આ
બધા શબ્દોની ઝાંયને
એ ઉપસાવે  છે. ક્યાંક પાસે હોય
તો સુવાસ ફેલાવે. એથી
વધારે ટશર હોય
તો ખુશબો કહેવાય. અત્તરનો છંટકાવ
હોય તો મહેક મહેક થાય. અને એનાં
ટીપાંનો અતિરેક થાય તો પૂમડુંજ
કહેવાય.

મહેક
અને ફોરમમાં

એકાદ બે  લાક્ષણિક અર્થ
છે- આબરુ ફેલાવવી અને
બડાઈ મારવી.

ચેતન
સૃષ્ટિનાં દરેક છે.  પ્રાણી, પંખી, ફૂલ, ઝાડ, માનવીના ઝરતાં
સ્રાવને પણ આ
બધા શબ્દો વર્ણવે  છે. આગળ નીકળી ગયેલું પ્રાણી જમીન
પર પોતાની ગંધ
છોડતું જાય છે.  સ્ત્રી
અને પુરુષની (નર અને માદાની) મહેક અલગ અલગ
અને અનોખી હોય
છે.  બીજે  છેડે
પરસેવાની વાસ
વધારે ખરાબ પણ
થાય ત્યારે બદબો
થઈ જાય  છે.

સ્વાદ
સાથે ગંધને
નિકટનો સંબંધ  છે. લહેજતદાર, મજેદાર
સ્વાદિષ્ટ ચીજોમાં
સુગંધનું અનોખું સ્થાન
છે.  જીભ સ્વાદને પારખે  છે. પણ એ  પારખવામાં એને
નાકે પારખેલી સુગંધ
મદદ  કરે  છે. પહેલું તો નાક
પારખે છે, જીભનો વારો પછી, મોડો આવે છે.  સ્વાદિષ્ટ
એટલે સુંદર સ્વાદવાળું માત્ર. પણ લહેજતદાર એટલે
સ્વાદ સાથે સુગંધ ભરેલું.

મસાલેદાર શબ્દમાં પણ
સ્વાદ સાથે સુગંધ
ભળેલી છે. તેજાના અને મરી
મસાલાની તીવ્રતા 

અને
તીખાશ રુચિકર છે
પણ ખુશબો
રુચિમાં વધારો કરે
છે. ખુશબો
વગરનું ખાણું રુચિકર
ઓછું લાગે, સ્વાદ વગરનું ફીકું લાગે.